İnsanlar süni intellektin inkişafını internet, kompüter, mətbəə və sənaye inqilabı ilə müqayisə edirlər. Bu müqayisələr müəyyən mənada doğrudur. Çünki onların hər biri insan həyatını, əmək bazarını və cəmiyyətin işləmə formasını dəyişdirib.

Amma məncə, süni intellekti əvvəlki texnologiyalardan fərqləndirən əsas məsələ yalnız onun daha sürətli yayılması deyil.

Əsas fərq budur ki, əvvəlki texnologiyalar daha çox insanın ətrafındakı dünyanı dəyişirdi. Süni intellekt isə birbaşa insanın düşüncə sisteminə daxil olur.

Kompüter bizə daha sürətli hesablamağa kömək etdi. İnternet informasiyaya çıxışı asanlaşdırdı. Smartfon bizi hər an rəqəmsal dünyaya bağladı. AI isə artıq bizimlə birlikdə yazır, düşünür, analiz edir, qərar alternativləri yaradır və ideyalar formalaşdırır.

Yəni bu dəfə dəyişən yalnız istifadə etdiyimiz alət deyil. Düşüncəni necə qurduğumuz, hansı işi özümüz gördüyümüz və hansı zehni prosesləri texnologiyaya ötürdüyümüz dəyişir.

Bu, sadəcə texnoloji transformasiya deyil

Əvvəlki böyük texnoloji dəyişikliklərin insan həyatına tam daxil olması uzun zaman alırdı. İnsanların yeni sistemə uyğunlaşmaq, yeni bacarıqlar öyrənmək və köhnə iş vərdişlərini dəyişmək üçün müəyyən keçid dövrü olurdu.

Süni intellektdə isə bu keçid dövrü çox qısa oldu.

ChatGPT ictimaiyyətə açıldıqdan cəmi bir neçə il sonra artıq “AI-dən necə istifadə etməliyik?” sualından “AI bilməyən insan gələcəkdə necə işləyəcək?” sualına keçmişik.

Bu sürət insanların büdrəməsini normal edir.

Biz yalnız yeni proqram öyrənmirik. Eyni zamanda düşünmək, yaratmaq, araşdırmaq və qərar vermək vərdişlərimizi yenidən qururuq. İnsan beyninin və cəmiyyətin bu qədər qısa müddətdə belə dərin transformasiyaya tam hazır olmaması təəccüblü deyil.

Amma burada daha vacib bir məsələ var.

AI-yə uyğunlaşmaq yalnız ondan istifadə etməyi öyrənmək demək deyil. Hansı düşüncə prosesini AI-yə verməli, hansını özümüzdə saxlamalı olduğumuzu da müəyyən etməliyik.

Çünki insan düşünmədiyi işi zamanla daha zəif görməyə başlayır.

Əgər araşdırmanı, müqayisəni, ideya yaratmağı, mətn qurmağı və qərar verməyi tamamilə AI-yə ötürsək, daha sürətli işləyə bilərik. Amma eyni zamanda düşüncə əzələmizi də zəiflədə bilərik.

Buna görə AI transformasiyasının əsas sualı yalnız “AI nə edə bilir?” deyil.

Əsas sual budur: AI-dən istifadə etdikcə insanın düşüncə sistemi necə dəyişəcək?

Bir televiziya müsahibəsində demişdim ki, süni intellektin kəşfi bəlkə də alovun kəşfindən daha əhəmiyyətlidir.

Bu fikir ilk baxışda həddindən artıq iddialı görünə bilər. Amma müqayisənin səbəbi texnologiyanın populyarlığı deyil.

Alov insana fiziki dünyanı dəyişmək imkanı verdi. Yeməyi bişirməkdən metalların emalına, istilikdən sənayenin yaranmasına qədər insan sivilizasiyasının inkişaf istiqamətini dəyişdirdi.

Süni intellekt isə insanın ən əsas üstünlüyünü, düşünmə qabiliyyətini genişləndirir və miqyaslandırır.

Alov insanın fiziki imkanlarını dəyişdirdi. AI isə intellektual imkanlarımızı dəyişdirir.

Daha sonra Demis Hassabisin də süni intellekti alov kimi fundamental bir kəşflə müqayisə etdiyini eşitmək mənim üçün xüsusi dərəcədə maraqlı idi. Çünki bu müqayisənin arxasında eyni fikir dayanır: AI ayrıca bir məhsul və ya sektor deyil. O, digər bütün sahələrin inkişafına təsir edə biləcək ümumi təyinatlı bir texnologiyadır.

Onun təsiri yalnız yeni proqramların yaranması ilə məhdudlaşmır. Elm, tibb, təhsil, yaradıcılıq, biznes və idarəetmədə problemləri necə düşündüyümüzü də dəyişir.

Demis Hassabis bu prosesi yavaş-yavaş isinən qazandakı qurbağa metaforası ilə ifadə edir.

Məncə, bu metafora hazırkı vəziyyətimizi olduqca dəqiq təsvir edir.

Biz AI transformasiyasını kənardan müşahidə etmirik. Özümüz də qazanın içindəyik. Hər həftə yeni bir model, yeni funksiya və daha güclü bir imkanla qarşılaşırıq. Hər yenilik əvvəlkinin kiçik davamı kimi göründüyü üçün ümumi dəyişikliyin miqyasını hiss etmirik.

Bir gün AI mətn yazır. Bir müddət sonra şəkil yaradır. Ardınca video hazırlayır, kod yazır, məlumatları analiz edir, proqramlardan istifadə edir və tapşırıqları özü planlaşdırmağa başlayır.

Hər addım ayrıca baxıldıqda normal görünür.

Amma bir neçə il geriyə çəkilib ümumi mənzərəyə baxdıqda anlayırıq ki, insanla texnologiya arasındakı münasibət artıq dəyişib.

Əvvəllər insan alətə əmr verirdi. İndi isə alət insanla birlikdə düşünmə prosesində iştirak edir.

Məhz buna görə qazanın nə qədər isindiyini hiss etmirik. Biz hər gün baş verən kiçik dəyişikliklərə uyğunlaşırıq, amma bu dəyişikliklərin birlikdə bizi hansı nöqtəyə apardığını tam görə bilmirik.

Tarixdə insanlar gələcəyi heç vaxt dəqiq proqnozlaşdıra bilməyiblər. Amma çox vaxt texnologiyanın hansı istiqamətdə inkişaf edəcəyi barədə müəyyən təsəvvür olurdu.

Bu gün isə beş il sonrakı əmək bazarını, təhsil sistemini, yaradıcı sahələri və insanın gündəlik iş modelini dəqiq təsəvvür etmək olduqca çətindir.

Çünki bu dəfə gələcəyi dəyişdirən texnologiya eyni zamanda öz inkişafını da sürətləndirir.

AI yalnız mövcud işləri avtomatlaşdırmır. Yeni elmi kəşflərin, dərmanların, materialların, robotların və texnologiyaların yaranma müddətini də qısalda bilər. Buna görə bu gün fantastika kimi görünən bəzi ssenarilər çox qısa müddətdə real müzakirə mövzusuna çevrilə bilər.

Bəlkə beş və ya on ildən sonra başqa planetlərdə yaşamayacağıq. Amma artıq belə ehtimallar haqqında danışarkən əvvəlki qədər uzaq bir gələcəyi nəzərdə tutmadığımız da aydındır.

Əsas məsələ konkret proqnozun doğru çıxıb-çıxmaması deyil.

Əsas məsələ budur ki, gələcəyin sərhədləri sürətlə bizə yaxınlaşır.

Məncə, AI transformasiyasının ən böyük riski yalnız texnologiyanın nə qədər güclü olacağı deyil.

Əsas risk AI-nin inkişaf sürəti ilə insanın uyğunlaşma sürəti arasındakı məsafənin böyüməsidir.

Bu uyğunlaşma da yalnız yeni alətləri öyrənməkdən ibarət deyil. Biz düşüncəmizi qorumağı, AI nəticələrini sorğulamağı, məsuliyyəti üzərimizdə saxlamağı və texnologiyanı düşüncənin əvəzi deyil, onun genişləndiricisi kimi istifadə etməyi öyrənməliyik.

AI-dən imtina etmək həll deyil. Bütün düşüncə prosesini ona təslim etmək də həll deyil.

Əsas bacarıq insanla AI arasında düzgün əmək bölgüsü qurmaq olacaq.

Biz AI dövrünə hazırlaşmırıq. Artıq onun içindəyik.

Qazanın nə qədər sürətlə isindiyini isə yalnız gündəlik yeniliklərə deyil, üç il ərzində düşünmə və işləmə vərdişlərimizin nə qədər dəyişdiyinə baxanda görə bilərik.

Qarşımızdakı əsas sual AI-nin dünyanı dəyişib-dəyişməyəcəyi deyil.

Əsas sual budur: AI dünyanı dəyişərkən insanın düşüncə sistemindən nə qalacaq və biz beynimizin hansı hissəsini qorumağı seçəcəyik?